अनेक जण वजन कमी करण्यासाठी प्रयत्न करत असतात. परंतु कोणताही विशेष डाएट प्लॅन, व्यायाम किंवा जीवनशैलीत बदल न करता जर तुमचे अचानक वजन कमी होणे सुरू झाले असेल, तर ही गोष्ट दुर्लक्ष करण्यासारखी नाही. अनेक वेळा अचानक वजन कमी होणे हे शरीरातील काही गंभीर आजार किंवा आरोग्य समस्यांचे सुरुवातीचे लक्षण असू शकते. साधारणपणे काही महिन्यांत शरीराच्या वजनाच्या 5% पेक्षा जास्त वजन कोणतेही कारण नसताना कमी होत असेल, तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. अशा परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन योग्य तपासण्या करणे गरजेचे असते.
अचानक वजन कमी होणे म्हणजे नेमके काय?
प्रत्येक व्यक्तीच्या वजनात थोडाफार बदल होत असतो. मात्र आहारात कोणताही बदल नसताना, नियमित दिनचर्या कायम असताना किंवा वजन कमी करण्याचा प्रयत्न न करता वजन झपाट्याने कमी होऊ लागणे याला अचानक वजन कमी होणे असे म्हणतात. अनेक लोक सुरुवातीला याकडे सकारात्मक गोष्ट म्हणून पाहतात. पण त्यासोबत थकवा, अशक्तपणा, भूक कमी होणे किंवा इतर शारीरिक तक्रारी जाणवत असतील तर हे एखाद्या आजाराचे संकेत असू शकतात.
अचानक वजन कमी होण्याची प्रमुख कारणे
- डायबिटीज (मधुमेह): रक्तातील साखरेचे प्रमाण जास्त वाढल्यास शरीराला ग्लुकोजचा योग्य वापर करता येत नाही. त्यामुळे शरीर ऊर्जा मिळवण्यासाठी स्नायू आणि चरबीचा वापर करू लागते. यामुळे वजन कमी होऊ शकते. डायबिटीजसोबत वारंवार तहान लागणे, जास्त लघवी होणे, सतत भूक लागणे, थकवा येणे ही लक्षणे दिसू शकतात. यासंबंधी अधिक माहितीसाठी आमचा “Diabetes: Early Signs, Symptoms & Treatment Options” हा ब्लॉग वाचू शकता.
- थायरॉईडच्या समस्या: विशेषतः Hyperthyroidism मध्ये थायरॉईड ग्रंथी जास्त प्रमाणात हार्मोन्स तयार करते. त्यामुळे शरीराचा मेटाबॉलिझम वेगाने काम करू लागतो आणि वजन कमी होण्यास सुरुवात होते. यासोबत: हृदयाचे ठोके वाढणे, जास्त घाम येणे, चिडचिड होणे, झोपेच्या समस्या अशी लक्षणे दिसू शकतात.
- पचनसंस्थेचे आजार: काही वेळा शरीर अन्नातील पोषक घटक योग्य प्रकारे शोषून घेऊ शकत नाही. यामुळे वजन कमी होऊ शकते. Crohn’s Disease, Celiac Disease, दीर्घकालीन आतड्यांचे आजार, पचनाशी संबंधित संसर्ग अशा आजारांमध्ये पोटदुखी, जुलाब किंवा भूक कमी होणे देखील दिसू शकते.
- मानसिक ताण आणि नैराश्य: मानसिक आरोग्याचा शरीरावर मोठा परिणाम होतो. सततचा ताण, चिंता किंवा नैराश्यामुळे भूक कमी होऊ शकते. परिणामी व्यक्तीचे वजन हळूहळू कमी होऊ लागते. काही लोकांमध्ये झोप न लागणे, कोणत्याही कामात रस न वाटणे, सतत थकवा जाणवणे अशी लक्षणेही दिसतात.
- कर्करोग (Cancer): अचानक वजन कमी होणे हे काही प्रकारच्या कर्करोगाचे सुरुवातीचे लक्षण असू शकते. विशेषतः फुफ्फुस, पोट, स्वादुपिंड, यकृत किंवा मोठ्या आतड्यांच्या कर्करोगात वजन कमी होण्याची तक्रार आढळू शकते. फक्त वजन कमी होत आहे म्हणून कर्करोग आहे असे मानण्याचे कारण नाही. परंतु वजन कमी होण्यासोबत इतर लक्षणे असतील तर तपासणी करणे आवश्यक आहे.
- संसर्गजन्य आजार: दीर्घकाळ चालणारे संसर्ग देखील वजन कमी होण्यास कारणीभूत ठरू शकतात. क्षयरोग (TB), HIV, दीर्घकालीन संसर्ग अशा आजारांमध्ये शरीराची ऊर्जा जास्त प्रमाणात खर्च होते आणि वजन कमी होऊ शकते.
अचानक वजन कमी होण्यासोबत दिसणारी लक्षणे
खालील लक्षणे दिसत असल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा:
- सतत थकवा
- भूक कमी होणे
- ताप येणे
- रात्री घाम येणे
- पोटदुखी
- श्वास घेण्यास त्रास
- वारंवार संसर्ग होणे
- अशक्तपणा
डॉक्टरांकडे कधी जावे?
जर 6 ते 12 महिन्यांच्या कालावधीत शरीराचे 5% किंवा त्यापेक्षा जास्त वजन कोणतेही कारण नसताना कमी झाले असेल, तर डॉक्टरांकडे जाणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे वजन 70 किलो असेल आणि काही महिन्यांत ते 66 किलो किंवा त्याहून कमी झाले असेल, तर तपासणीची गरज असू शकते.
अचानक वजन कमी होण्याचे निदान कसे केले जाते?
डॉक्टर तुमचा वैद्यकीय इतिहास जाणून घेतल्यानंतर काही तपासण्या सुचवू शकतात.
- Complete Blood Count (CBC)
- Blood Sugar Test
- Thyroid Function Test
- Liver Function Test
- Kidney Function Test
- Ultrasound
- X-Ray किंवा CT Scan (गरजेनुसार)
या तपासण्यांमुळे वजन कमी होण्यामागील मूळ कारण शोधण्यास मदत होते.
वजन कमी होण्यापासून बचावासाठी काय करावे?
जर वजन कमी होण्यामागे कोणताही गंभीर आजार नसेल, तर खालील गोष्टी उपयुक्त ठरू शकतात:
- संतुलित आहार घ्या
- पुरेशी झोप घ्या
- नियमित व्यायाम करा
- मानसिक ताण कमी ठेवा
- नियमित हेल्थ चेकअप करा
- शरीरातील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नका
अचानक वजन कमी होणे हे नेहमीच चांगल्या आरोग्याचे लक्षण नसते. अनेक वेळा ते डायबिटीज, थायरॉईड समस्या, पचनसंस्थेचे आजार, संसर्ग किंवा इतर गंभीर आरोग्य समस्यांचे संकेत असू शकते. त्यामुळे कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना वजन झपाट्याने कमी होत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.
वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार केल्यास अनेक आजारांवर प्रभावीपणे नियंत्रण मिळवता येते. आपल्या आरोग्यातील अशा बदलांकडे लक्ष द्या आणि गरज भासल्यास तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
