आपल्या हृदयाचे ठोके सामान्यतः एका ठराविक गतीने चालत असतात. पण काही वेळा अचानक हृदय खूप वेगाने धडधडणे, ठोके चुकल्यासारखे वाटणे किंवा छातीत फडफड होत असल्याची भावना निर्माण होणे याला हृदयाचे ठोके अनियमित होणे (Palpitations) असे म्हणतात.
अनेक वेळा ही समस्या तात्पुरती असते आणि ती ताण, जास्त कॅफीन किंवा अपुरी झोप यामुळे होऊ शकते. मात्र काही वेळा हृदयाचे ठोके अनियमित होणे हे हृदयाशी संबंधित गंभीर आजाराचे सुरुवातीचे लक्षण देखील असू शकते. त्यामुळे ही समस्या वारंवार होत असेल किंवा इतर लक्षणांसह जाणवत असेल, तर वेळेवर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
हृदयाचे ठोके अनियमित होणे म्हणजे काय?
आपले हृदय एका नैसर्गिक विद्युत प्रणालीद्वारे नियमितपणे धडधडत असते. या प्रणालीमध्ये काही बिघाड झाला किंवा हृदयावर बाहेरील काही कारणांचा परिणाम झाला, तर हृदयाचे ठोके वेगवान, मंद किंवा अनियमित होऊ शकतात. काही लोकांना छातीत फडफड जाणवते, तर काहींना हृदय जोरात धडधडत असल्याचा अनुभव येतो. काही वेळा ही भावना फक्त काही सेकंद टिकते, तर काही वेळा काही मिनिटे किंवा त्याहून अधिक काळ जाणवू शकते.
हृदयाचे ठोके अनियमित होण्याची सामान्य कारणे
1. मानसिक ताण आणि चिंता
आजच्या धावपळीच्या जीवनात तणाव हा सर्वात सामान्य कारणांपैकी एक आहे. जेव्हा आपण जास्त तणावाखाली असतो, तेव्हा शरीरात अॅड्रेनालिनचे प्रमाण वाढते. त्यामुळे हृदयाचे ठोके काही काळासाठी वेगाने किंवा अनियमित होऊ शकतात.
2. जास्त चहा, कॉफी किंवा एनर्जी ड्रिंक्स
कॅफीनचे जास्त प्रमाण शरीरातील मज्जासंस्थेला उत्तेजित करते. परिणामी हृदयाची धडधड वाढू शकते. दिवसातून अनेक वेळा चहा, कॉफी किंवा एनर्जी ड्रिंक्स घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये ही समस्या अधिक दिसून येते.
3. अपुरी झोप
पुरेशी झोप न मिळाल्यास शरीरावर आणि हृदयावर अतिरिक्त ताण येतो. त्यामुळे काही लोकांना सकाळी उठल्यानंतर किंवा दिवसभरात हृदयाचे ठोके अनियमित झाल्यासारखे वाटू शकते.
4. धूम्रपान आणि मद्यपान
सिगारेटमधील निकोटीन आणि मद्यपानामुळे हृदयाच्या कार्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे धडधड वाढणे किंवा अनियमित ठोके जाणवण्याची शक्यता वाढते.
5. हृदयाशी संबंधित आजार
काही वेळा ही समस्या खालील गंभीर आजारांमुळेही होऊ शकते.
- Arrhythmia
- Atrial Fibrillation
- Heart Valve Disease
- Coronary Artery Disease
- Heart Failure
अशा परिस्थितीत योग्य तपासणी आणि उपचार आवश्यक असतात.
6. थायरॉईडचे विकार
विशेषतः Hyperthyroidism असलेल्या रुग्णांमध्ये मेटाबॉलिझम वाढल्यामुळे हृदयाचे ठोके वेगाने पडू शकतात.
कोणती लक्षणे दिसू शकतात?
हृदयाचे ठोके अनियमित होणे या समस्येसोबत खालील लक्षणे दिसू शकतात.
- छातीत फडफड जाणवणे
- हृदय जोरात धडधडणे
- ठोके चुकल्यासारखे वाटणे
- चक्कर येणे
- श्वास घ्यायला त्रास होणे
- अचानक घाम येणे
- अशक्तपणा
- बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे
जर ही लक्षणे वारंवार जाणवत असतील, तर ती दुर्लक्ष करू नयेत.
हृदयाचे ठोके अनियमित होणे कधी गंभीर असू शकते?
प्रत्येक Palpitations गंभीर नसतात. परंतु खालील परिस्थितीत त्वरित डॉक्टरांकडे जाणे आवश्यक आहे.
- छातीत तीव्र वेदना होत असतील.
- श्वास घेण्यास त्रास होत असेल.
- वारंवार चक्कर येत असेल.
- बेशुद्ध पडण्याची भावना होत असेल.
- हृदयविकाराचा पूर्वीचा इतिहास असेल.
- कुटुंबात हृदयविकाराचे प्रमाण जास्त असेल.
अशा परिस्थितीत विलंब न करता तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
डॉक्टर कोणत्या तपासण्या सुचवू शकतात?
रुग्णाची लक्षणे आणि वैद्यकीय इतिहास लक्षात घेऊन डॉक्टर खालील तपासण्या करू शकतात.
- ECG (Electrocardiogram)
- 2D Echo
- Holter Monitoring (24 तास ECG)
- Blood Pressure Check
- Thyroid Function Test
- Blood Sugar Test
- Electrolyte Test
- Stress Test (गरजेनुसार)
या तपासण्यांमुळे हृदयाचे ठोके अनियमित होण्यामागील कारण स्पष्ट होण्यास मदत होते.
ही समस्या टाळण्यासाठी काय करावे?
जर हृदयाशी संबंधित गंभीर कारण नसेल, तर काही चांगल्या सवयींमुळे ही समस्या कमी होऊ शकते. दररोज पुरेशी झोप घ्या, नियमित व्यायाम करा आणि मानसिक ताण कमी ठेवण्याचा प्रयत्न करा. चहा, कॉफी आणि एनर्जी ड्रिंक्सचे प्रमाण मर्यादित ठेवा. धूम्रपान आणि मद्यपान टाळा. संतुलित आहार घ्या आणि नियमित हेल्थ चेकअप करून घ्या. विशेषतः जर तुम्हाला High Blood Pressure, Diabetes किंवा Thyroid सारख्या समस्या असतील, तर त्यांचे नियमित नियंत्रण ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
उपचार कसे केले जातात?
हृदयाचे ठोके अनियमित होणे यावरचा उपचार त्यामागील कारणावर अवलंबून असतो. जर तणावामुळे ही समस्या होत असेल, तर जीवनशैलीतील बदल आणि तणाव नियंत्रण पुरेसे ठरू शकते. थायरॉईड, उच्च रक्तदाब किंवा इतर आजार असल्यास त्यानुसार औषधोपचार केले जातात. काही रुग्णांमध्ये हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये गंभीर अनियमितता असल्यास विशेष औषधे, कॅथेटर एब्लेशन किंवा पेसमेकरसारख्या उपचारांची आवश्यकता भासू शकते. त्यामुळे स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणेच योग्य ठरते.
हृदयाचे ठोके अनियमित होणे ही अनेकांना कधीतरी जाणवणारी समस्या आहे. अनेक वेळा ती तात्पुरती आणि निरुपद्रवी असते, परंतु काही वेळा ती गंभीर हृदयविकाराचे सुरुवातीचे लक्षणही असू शकते. त्यामुळे ही समस्या वारंवार होत असेल, त्यासोबत छातीत दुखणे, चक्कर येणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असेल, तर त्याकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नका.
वेळेवर तपासणी, योग्य निदान आणि उपचार केल्यास बहुतेक हृदयविकारांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येते. आपल्या हृदयाची काळजी घ्या आणि कोणतेही असामान्य बदल जाणवल्यास तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेण्यास विलंब करू नका.
