पावसाळा सुरू झाला की डासांची संख्या वाढते आणि त्यासोबतच डेंग्यूची लक्षणे आणि सामान्य ताप यामधील फरक ओळखणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. अनेक वेळा सुरुवातीला डेंग्यू आणि सामान्य ताप यांची लक्षणे सारखी वाटतात. त्यामुळे अनेक लोक घरीच औषधे घेऊन थांबतात आणि योग्य वेळी उपचार मिळत नाहीत. मात्र काही परिस्थितींमध्ये हा विलंब धोकादायक ठरू शकतो.
डेंग्यू हा Aedes aegypti नावाच्या डासाच्या चाव्यामुळे होणारा विषाणूजन्य आजार आहे. योग्य वेळी निदान आणि उपचार मिळाल्यास रुग्ण लवकर बरा होऊ शकतो. त्यामुळे सामान्य ताप आणि डेंग्यू यामधील फरक समजून घेणे प्रत्येकासाठी आवश्यक आहे.
डेंग्यू म्हणजे काय?
डेंग्यू हा विषाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार आहे. हा आजार एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे थेट पसरत नाही. संक्रमित Aedes डास चावल्यानंतर हा विषाणू शरीरात प्रवेश करतो. हे डास मुख्यतः दिवसा चावतात आणि घराभोवती साचलेल्या स्वच्छ पाण्यात त्यांची पैदास होते. त्यामुळे पावसाळ्यात डेंग्यूचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता अधिक असते.
सामान्य ताप म्हणजे काय?
सामान्य ताप हा अनेक कारणांमुळे येऊ शकतो. व्हायरल इन्फेक्शन, बॅक्टेरियल इन्फेक्शन, सर्दी, घसा दुखणे किंवा हवामानातील बदल यामुळे ताप येऊ शकतो. बहुतेक वेळा सामान्य ताप २ ते ५ दिवसांत औषधांनी आणि विश्रांतीने कमी होतो. मात्र प्रत्येक ताप हा साधा ताप आहे असे समजणे चुकीचे आहे. तापासोबत काही विशिष्ट लक्षणे दिसत असतील तर डेंग्यूची शक्यता नाकारता येत नाही.
डेंग्यूची लक्षणे आणि सामान्य ताप यामधील फरक
- तापाचा प्रकार: सामान्य तापामध्ये शरीराचे तापमान हळूहळू वाढते आणि औषध घेतल्यानंतर ताप कमी होतो. डेंग्यूमध्ये मात्र अचानक १०३°F ते १०५°F पर्यंत तीव्र ताप येऊ शकतो. काही वेळा ताप कमी झाल्यानंतर पुन्हा वाढण्याची शक्यता असते.
- अंगदुखी आणि सांधेदुखी: सामान्य तापामध्ये थोडी अंगदुखी जाणवू शकते. परंतु डेंग्यूमध्ये शरीर, स्नायू आणि सांधे खूप दुखतात. अनेक रुग्णांना इतकी तीव्र वेदना होतात की त्याला “Break Bone Fever” असेही म्हटले जाते.
- डोळ्यांच्या मागे वेदना: डेंग्यूचे हे एक महत्त्वाचे लक्षण आहे. डोळ्यांच्या मागे दुखणे किंवा डोळे हलवताना वेदना होणे हे सामान्य तापात क्वचितच दिसते.
- त्वचेवर लाल पुरळ: डेंग्यूमध्ये काही दिवसांनी शरीरावर लाल रंगाचे पुरळ किंवा रॅशेस दिसू शकतात. सामान्य तापामध्ये अशी लक्षणे बहुतेक वेळा दिसत नाहीत.
- प्लेटलेट्स कमी होणे: डेंग्यूमध्ये शरीरातील प्लेटलेट्सची संख्या कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रक्तस्त्रावाचा धोका वाढू शकतो. सामान्य तापामध्ये प्लेटलेट्सवर सहसा परिणाम होत नाही.
- थकवा आणि अशक्तपणा: सामान्य ताप उतरल्यावर व्यक्ती लवकर बरी वाटू लागते. मात्र डेंग्यू झाल्यानंतर काही आठवडे थकवा, कमजोरी आणि अशक्तपणा जाणवत राहू शकतो.
डेंग्यूची इतर लक्षणे:
डेंग्यूची सुरुवात तापाने होत असली तरी त्यासोबत खालील लक्षणे दिसू शकतात.
- तीव्र डोकेदुखी
- मळमळ किंवा उलट्या
- भूक कमी होणे
- अंगदुखी
- सांधेदुखी
- डोळ्यांच्या मागे वेदना
- त्वचेवर पुरळ
- सतत कमजोरी
जर ही लक्षणे तापासोबत दिसत असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
डेंग्यू धोकादायक कधी ठरू शकतो?
काही रुग्णांमध्ये डेंग्यू गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो. विशेषतः प्लेटलेट्स झपाट्याने कमी होणे किंवा शरीरातून रक्तस्त्राव होणे ही धोक्याची चिन्हे आहेत.
खालील लक्षणे दिसल्यास त्वरित रुग्णालयात जावे.
- हिरड्यांतून रक्त येणे
- नाकातून रक्त येणे
- काळ्या रंगाची शौच
- सतत उलट्या
- पोटात तीव्र वेदना
- श्वास घेण्यास त्रास
- खूप अशक्त वाटणे
- गोंधळल्यासारखे वाटणे
डेंग्यूचे निदान कसे केले जाते?
फक्त लक्षणांवरून डेंग्यू निश्चित करता येत नाही. डॉक्टर खालील तपासण्या सुचवू शकतात.
- CBC (Complete Blood Count)
- NS1 Antigen Test
- Dengue IgM आणि IgG Test
- Platelet Count
- Hematocrit
या तपासण्यांमुळे योग्य निदान करता येते आणि पुढील उपचार निश्चित करता येतात.
डेंग्यूमध्ये कोणती काळजी घ्यावी?
डेंग्यूचा विशिष्ट अँटीव्हायरल उपचार उपलब्ध नाही. त्यामुळे उपचार मुख्यतः लक्षणांनुसार केले जातात. रुग्णाने भरपूर पाणी, नारळपाणी, सूप किंवा ORS घ्यावे. शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नये. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कोणतीही वेदनाशामक औषधे घेऊ नयेत. काही औषधांमुळे रक्तस्त्रावाचा धोका वाढू शकतो. संपूर्ण विश्रांती घेणे आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या तपासण्या वेळेवर करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
डेंग्यूपासून बचाव कसा कराल?
डेंग्यू टाळण्यासाठी डासांची पैदास रोखणे हा सर्वात प्रभावी उपाय आहे. घराभोवती पाणी साचू देऊ नका. पाण्याच्या टाक्या झाकून ठेवा. पूर्ण बाह्यांचे कपडे वापरा. मच्छरदाणी किंवा Mosquito Repellent वापरा. कूलर, कुंड्या आणि पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ करा.
डॉक्टरांकडे कधी जावे?
जर ताप दोन दिवसांपेक्षा जास्त टिकत असेल, तापासोबत अंगदुखी, डोळ्यांच्या मागे वेदना, पुरळ किंवा सतत अशक्तपणा जाणवत असेल, तर स्वतः उपचार करण्याऐवजी त्वरित डॉक्टरांकडे जावे. योग्य वेळी निदान झाल्यास डेंग्यूमुळे होणाऱ्या गुंतागुंती टाळता येतात. डेंग्यूची लक्षणे आणि सामान्य ताप यामधील फरक समजून घेणे प्रत्येकासाठी आवश्यक आहे, विशेषतः पावसाळ्याच्या काळात. प्रत्येक ताप हा डेंग्यू नसतो, पण प्रत्येक तापाकडे दुर्लक्ष करणेही योग्य नाही. जर तापासोबत तीव्र अंगदुखी, डोळ्यांच्या मागे वेदना, त्वचेवर पुरळ किंवा प्लेटलेट्स कमी होण्याची शक्यता दर्शवणारी लक्षणे दिसत असतील, तर त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
योग्य वेळी निदान, पुरेशी विश्रांती आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार घेतल्यास डेंग्यूवर प्रभावीपणे मात करता येते. आपल्या आणि आपल्या कुटुंबाच्या सुरक्षिततेसाठी डासांपासून संरक्षण करा आणि कोणतीही गंभीर लक्षणे दिसल्यास उपचार घेण्यास विलंब करू नका.
