आजकाल अनेक लोकांची एकच तक्रार असते – “मी कमी खातो तरी वजन का वाढतंय?” किंवा “Diet आणि Exercise करूनही फरक का पडत नाही?” यामागचे एक मोठे आणि अनेकदा दुर्लक्षित केले जाणारे कारण म्हणजे थायरॉईड.
थायरॉईड हा आजार वेळेत डिटेक्ट झाला नाही तर तो वजनासोबतच शरीराच्या अनेक कार्यांवर परिणाम करतो. त्यामुळे या ब्लॉगमध्ये आपण थायरॉईड म्हणजे काय, तो वजनावर कसा परिणाम करतो, त्याची लक्षणे, कारणे आणि उपचार याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
थायरॉईड म्हणजे नेमकं काय?
थायरॉईड ही आपल्या मानेच्या पुढच्या भागात असलेली एक लहानशी ग्रंथी (gland) आहे. ही ग्रंथी थायरॉईड हार्मोन्स तयार करते. हे हार्मोन्स आपल्या शरीरातील मेटाबॉलिझम म्हणजेच अन्न पचवण्याची प्रक्रिया, ऊर्जा तयार होणं, वजन नियंत्रण, हृदयाचे ठोके आणि तापमान नियंत्रित करतात. जर थायरॉईड ग्रंथी योग्य प्रमाणात हार्मोन्स तयार करत नसेल, तर शरीराचा संपूर्ण समतोल बिघडतो.
थायरॉईडचे प्रकार कोणते आहेत?
थायरॉईडचे मुख्यतः दोन प्रकार दिसून येतात.
- पहिला प्रकार म्हणजे हायपोथायरॉईड (Hypothyroidism). यामध्ये थायरॉईड हार्मोन्स कमी प्रमाणात तयार होतात. हा प्रकार वजन वाढण्याशी जास्त संबंधित असतो.
- दुसरा प्रकार म्हणजे हायपरथायरॉईड (Hyperthyroidism). यामध्ये हार्मोन्स जास्त प्रमाणात तयार होतात आणि यामुळे वजन कमी होण्याची शक्यता असते.
थायरॉईडमुळे वजन का वाढते?
हायपोथायरॉईडमध्ये शरीराचा मेटाबॉलिझम मंदावतो म्हणजे आपण जेवढे खातो, ते पचवून ऊर्जा बनवण्याची प्रक्रिया खूप हळू होते. यामुळे शरीरात चरबी साठायला लागते आणि वजन हळूहळू वाढते. विशेष म्हणजे, थायरॉईडमुळे वाढणारे वजन अचानक वाढत नाही, पण सतत वाढत राहते. कितीही डाएट केकेले किंवा व्यायाम केला, तरी अपेक्षित परिणाम दिसत नाही याचे मुख्य कारण थायरॉईड असू शकते.
थायरॉईडची सामान्य लक्षणे कोणती?
थायरॉईडच्या त्रासामध्ये फक्त वजन वाढणे हेच लक्षण नसते. अनेक लोकांमध्ये खालील लक्षणे दिसतात. सतत थकवा जाणवणे, झोप पूर्ण होऊनही आळस वाटणे, केस जास्त गळणे, त्वचा कोरडी होणे, थंडी जास्त जाणवणे, बद्धकोष्ठता (constipation), पाळी अनियमित होणे, चिडचिडेपणा आणि स्मरणशक्ती कमी होणे ही लक्षणे हळूहळू वाढत असल्यामुळे अनेक लोक त्याकडे दुर्लक्ष करतात.
महिलांमध्ये थायरॉईड जास्त का आढळतो?
महिलांमध्ये हार्मोनल बदल जास्त प्रमाणात होत असतात, जसे की पाळी, गर्भधारणा, बाळंतपण आणि मेनोपॉज. या बदलांमुळे महिलांमध्ये थायरॉईडचा धोका जास्त असतो. विशेषतः 25 ते 45 वयोगटातील महिलांनी वजन अचानक वाढत असेल किंवा पाळीच्या तक्रारी असतील, तर थायरॉईड तपासणी नक्की करावी.
थायरॉईड तपासणी कशी केली जाते?
थायरॉईड आहे की नाही हे ओळखण्यासाठी साधी रक्ततपासणी (TSH, T3, T4 टेस्ट) केली जाते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ही तपासणी केल्यास योग्य निदान करता येते. लवकर तपासणी केल्यास थायरॉईड सहज कंट्रोलमध्ये ठेवता येतो.
थायरॉईड असल्यास वजन कसं कंट्रोल कराल?
थायरॉईड पूर्णपणे बरा होणारा आजार नसला, तरी योग्य औषधोपचार आणि जीवनशैलीमुळे तो नियंत्रणात ठेवता येतो.
डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित घेणे अत्यंत महत्वाचे आहे. त्यासोबत हलका व्यायाम, दररोज चालणे, संतुलित आहार आणि पुरेशी झोप घेतल्यास वजन नियंत्रणात येण्यास मदत होते. स्वतःहून औषधे बंद करणे किंवा डोस बदलणे टाळावे.
डॉक्टरांकडे केव्हा जावे?
जर प्रयत्न करूनही वजन कमी होत नसेल, सतत थकवा जाणवत असेल, केस गळत असतील किंवा पाळीच्या तक्रारी वाढत असतील, तर त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. वेळीच उपचार घेतल्यास पुढील गंभीर समस्या टाळता येतात.
थायरॉईड हा लहानसा आजार वाटत असला, तरी तो संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतो. वजन वाढण्यामागे अनेकदा थायरॉईड हे मुख्य कारण असू शकते. त्यामुळे लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता योग्य वेळी तपासणी आणि उपचार घेणे खूप गरजेचं आहे.
तुम्हाला जाणून घ्यायचे असल्यास Ekvira Healthcare – Vinayak Hospital येथे अनुभवी डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी आणि मार्गदर्शन मिळू शकते.
